شیوه‌نامه تعیین محدوده‌های هدف بهسازی و نوسازی شهری و راهکارهای اجرایی مداخله در آنها

شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری ایران
۱۳۹۲

در دهه اخیر بهسازی و نوسازی شهری ایران، مصوبه «شاخص‌های شناسایی بافت‌های فرسوده» مورخ ۱۳۸۵/۲/۱۱ شورایعالی شهرسازی و معماری ایران که توسط مهندسین مشاور شاران تهیه شده بود ملاک عمل قرار گرفت. با این حال تقلیل شاخص‌ها به استفاده از سه شاخص «ناپایداری»، «ریزدانگی» و «نفوذناپذیری» و اعمال آن بر روی شهرهای کشور موجب نادیده گرفتن بسیاری از مؤلفه‌های تأثیرگذار در شناسایی ناکارآمدی شهری گردید. این تجربه و نادیده گرفتن عدم‌تمایز میان بافت‌های گوناگون شهری از حیث تاریخی، جغرافیایی، اقلیم و ارزش‌های مستتر در هرکدام، به انضمام نگرانی‌های اخیر از بی‌دفاع بودن شهرها در مقابل حوادث و یا به‌طور کلی هرگونه فشار مضاعف و نامتعارف ناشی از رشد کمی لجام‌گسیخته و یا سایر نابه‌سامانی‌های اقتصادی، اجتماعی و ...  ضرورت بازنگری در رویکرد و روند بهسازی و نوسازی شهری ایران را عیان ساخته‌است. بر این مبنا طرح «شیوه‌نامه تعیین محدوده‌های هدف بهسازی و نوسازی شهری و راهکارهای اجرایی مداخله درآنها» به منظور دستیابی به محصول مورد انتظار تعریف و در دستورکار این مهندسین مشاور قرار گرفت.

هدف اصلی این شیوه‌نامه، برون‌رفت شهرهای ایران از شرایط بحرانی کنونی، از طریق آگاهی بر تمام مسائل حاکم به منظور توسعه یکپارچه شهری است. بنابراین‌ در گام اول، شناسایی مسائل ناکارآمدی شهری در زمینه‌های گوناگون (منابع، ارزش‌ها و سرمایه‌ها) مدنظر قرار گرفت. بهره‌گیری از نگاه جامع و دانش امروزی در قالب الگوهای مطلوب (شهر فشرده، بوم‌گرا، سبز، متابولیک، ایمن، باهویت،‌دموکراتیک، هوشمند) و اتخاذ رویکرد «بازآفرینی شهری»، تدوین اهداف و چشم‌انداز مرتبط بر مبنای موضوعات جاری را به عنوان ماحصل گام نخست در پی داشته‌است. آنچه که در این میان حائز اهمیت است، محوریت موضوع پایداری و تاب‌آوری شهرها به‌منظور فائق آمدن بر ناکارآمدی‌های شهری می‌باشد که به‌عنوان سنگ‌بنای پروژه، زمینه‌ساز پیشبرد گام‌های پسین گردید.

در گام دوم، فاصله میان الگوهای مطلوب و مصادیق موضوعات در شهرهای ایران،‌ تدوین معیارها و شاخص‌های ناکارآمدی به‌منظور سنجش وضعیت بافت‌های شهری را به‌عنوان مقصود در پی داشته است. در گام پایانی به‌منظور مداخله در بافت‌های شهری که به طور قطع ناکارآمدی گوناگونی را برمی‌تابنند علاوه بر اولویت‌بندی مسائل بر مبنای ملاحظات حیاتی،‌ هویتی و ادواری،‌ بر مبنای بستر جغرافیایی و تاریخی ویژه هر یک از بافت‌ها و سیاست‌های توسعه شهری که تحت‌نظر مدیریت شهری است،‌ نوع مداخله اتخاذ می‌گردد. نتایج حاصل از گام‌های فوق، در قالب جداول هشت‌گانه شناسایی و اقدام ارائه گردید که پیوند منطقی را میان زمینه‌های بازآفرینی (منابع،‌ ارزش‌ها و سرمایه‌ها)، ملاحظات بازآفرینی (حیاتی، هویتی و ادواری) و ارکان بازآفرینی (شهر، شهروند و مدیریت شهری) از سطحی پیچیده به سطحی ساده، کاربردی و قابل اجرا مبدل می‌سازد.

ماحصل طرح در جلسه مورخ ۱۳۹۳/۹/۱۷ شورایعالی شهرسازی و معماری ایران مطرح و تغییر رویکرد از «فرسودگی به ناکارآمدی و تأکید بر مفهوم  بازآفرینی شهری» تصویب و در دستور کار قرار گرفت. به موجب آن «شیوه‌نامه تعیین محله‌ها و محدوده‌های هدف بازآفرینی شهری و راه‌کارهای اجرایی آن» جهت دریافت نظرات مجامع حرفه‌ای و تخصصی توسط شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری ایران و با همکاری مهندسین مشاور شاران منتشر شد.